Midden zestiende eeuw, toen in de Nederlanden de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje begon, was de kerkelijke situatie heel anders. Vrijwel de hele Veluwse bevolking was toen rooms-katholiek. Dat veranderde toen Jan de Oude van Nassau, de oudste broer van Willem van Oranje, in 1578 stadhouder van Gelre werd. Hij heeft toen de inwoners het orthodox-protestantse geloof met harde hand opgelegd. De overgang naar het orthodox-protestantisme was niets minder dan een dwangbekering.
Dat betekende echter niet, dat de gelovigen ook de ingetogen, calvinistische levensstijl hebben overgenomen. “De Veluwenaar was meer een feestvierder dan een kerkganger”; hij hield van kermissen, markten en andere volksvermaken en liefst op zondag. Dat botste nogal eens met een gemeente wanneer die op instigatie van een protestants kerkgenootschap bepaalde festiviteiten verbood, zoals in Ede, waar in 1852 de kermis werd afgeschaft.
Relletjes waren het gevolg.
Binnen elke geloofsgemeenschap vindt men gelovigen die het niet eens zijn met de officiële kerkelijke leer. Wie in de rooms-katholieke kerk een afwijkende mening heeft, blijft vrijwel altijd onder de paraplu van de katholieke wereldkerk. Binnen protestantse kerken leidt een andere opvatting in bijna alle gevallen tot een kerkscheuring. In de Nederlands Hervormde kerk van de negentiende eeuw is dat tweemaal het geval geweest. In 1834 trad een aantal orthodox gelovigen uit de kerk. Deze zogenaamde Afscheiding ging aan Ede geruisloos voorbij.
Bij de tweede uittreding van orthodoxen uit de hervormde kerk in 1886 bleef Ede niet buiten schot. Dit was de zogenaamde Doleantie onder leiding van Abraham Kuyper. Kuyper en zijn volgelingen meenden, evenals hun voorgangers bij de Afscheiding, dat de leer van de hervormde kerk te vrijzinnig was geworden; zij hielden vast aan de ware gereformeerde leer zoals die op de synode van Dordrecht in de jaren 1618-1619 was vastgelegd. Doleren betekent klagen; zij beklaagden zich over de te liberale, modernistische, vrijzinnige koers van de hervormde kerk. Zij meenden dat de kerk daardoor uiteen zou vallen. Dankzij hun actie is dat inderdaad gebeurd.
In Ede maakte in 1886 een klein deel van de hervormden zich los van hun kerkgenootschap. Zij vormden een “Gemeente onder het Kruis”. Begin juni 1887 ging een tweede groep van de Edese hervormden onder leiding van de heer Cavaljé ‘in doleantie’. In de Oude Kerk werden weliswaar de Statenvertaling en de psalmberijming van 1773 gebruikt en zong men de psalmen op hele noten en in een uiterst traag tempo, maar volgens de streng-calvinistische groep Cavaljé was de prediking niet orthodox genoeg. De groep wilde terug naar de Dordtse kerkorde van 1619, terug naar de wortels van het Nederlandse gereformeerde protestantisme.
Na de Cavaljé-school financierde Cavaljé ook een kerkgebouw. Dit werd zijn voormalige koetshuis aan de Molenstraat. In dit ‘Koetshuiskerkje’ kreeg Cavaljé een ereplaats: een bank met luifel. De groep kreeg spoedig een eigen voorganger. Dit werd de schaapherder Gijsbertus Davelaar, die een diploma voor godsdienstonderwijzer bezat. “Herder Davelaar liet zijn witgewolde kudde aan een ander over om menselijke schapen te gaan weiden”, zo staat in een van de boekjes van de heer Nijenhuis.
Davelaar deed zijn werk met veel inzet en overtuiging. Zijn traktement bedroeg f.800.- per jaar. De kerkenraad hield rekening met tegenvallende inkomsten uit de collecten en bepaalde dat in dat geval het traktement kon worden verlaagd tot f.600.- Heer Davelaar preekte dus behalve voor zijn toehoorders, ook voor eigen portemonnee: hoe meer kerkgangers, hoe meer collectegeld, des te minder kans op verlaging van zijn traktement. Spoedig kwam er in de kerkenraad kritiek op Davelaar: hij preekte en catechiseerde te veel buiten Ede. Daarmee bezorgde hij zichzelf een aardige aanvulling op zijn traktement, maar daardoor verwaarloosde hij het huisbezoek in Ede. Hij beloofde beterschap. In 1890, enkele weken na zijn officiële bevestiging in het ambt van predikant, besloot hij toch maar te vertrekken. Kerkgangers met weinig zitvlees hebben dat niet betreurd. Meestal duurde het meer dan twee uur vóór Davelaar zijn preek met “Amen” besloot.
De scheuring in de Edese hervormde kerk leidde tot een ‘oorlog’ tussen hervormden en gereformeerden. Men verstoorde elkaars erediensten. Tijdens de preek vlogen stenen door de ruiten en werd met klompen op de deur gebonsd. Toen voor de eerste keer in het ‘Koetshuiskerkje’ de doop bediend zou worden, was er een oploop van tierende hervormden in de Molenstraat. De doopvader moest via achtertuinen het kerkgebouw bereiken. Op straat kwam het tot scheldpartijen. Hervormden scholden de gereformeerden uit voor ‘dolle’ of ‘dolerende’. Gereformeerde kinderen die op het plein rond de Oude Kerk wilden spelen, werden door hervormde kinderen afgetuigd.
In Bennekom patrouilleerden 187 soldaten uit Arnhem met de blanke sabel om hervormden en gereformeerden uit elkaar te houden. Elke zondag stationeerde de burgemeester tijdens de dienst in de hervormde kerk tien veldwachters en een groep soldaten. De dominee werd op weg naar het station uitgejouwd en bedreigd.
In 1892 verenigden de dolerenden zich met een deel van de Christelijk Gereformeerden tot de Gereformeerde Kerken in Nederland. Het Koetshuiskerkje was al gauw te klein. In 1903 betrokken de Edese gereformeerden de Noorderkerk aan de Amsterdamseweg.
Tot ver in de twintigste eeuw kochten hervormden alleen bij de hervormde bakker, kruidenier, melkboer en slager; omgekeerd kochten de gereformeerden alleen bij hun geloofsgenoten. In menige familie, vrienden-, kennissen- en collega-kring ontstond ruzie; werden familie- en vriendschapsbanden verbroken.
Godsdienst bleek andermaal een splijtzwam in de samenleving.
Carel Verhoef, 14 december 2019
Het boek 'Ede 1850-1900. Een Veluws dorp op de drempel van de moderne tijd' is hier te bestellen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten