Ede is eeuwenlang een zuiver agrarische gemeenschap geweest. Dat veranderde in de jaren tussen 1850 en 1900. Enkele ondernemende lieden van buiten Ede vestigden hier de eerste fabriekjes.
Ede bevond zich nog in de pre-industriële fase. Er was maar één ‘fabriek’, een olieslagerij. Deze was in 1846 door de heer J.F, Hommes Gzn. in het koetshuis naast de pastorie gesticht. Vijf jaar later werd de oliemolen alweer opgeheven. Eigenlijk was hier nog geen sprake van een fabriek, want er was geen machinale aandrijving. De olieslagerij maakte gebruik van paardenkracht. Dat onderscheid was bij B&W kennelijk nog niet bekend, want in het Jaarverslag van 1851 staat dat “de eenige eigenlijke fabriek” in deze gemeente heeft opgehouden te bestaan.
De heren Panhorst en Prins ontdekten rond Ede zoveel dennenbomen, dat zij besloten de dennennaalden als goedkope grondstof te gebruiken voor hun dennennaaldenfabriek. De vezels van de naalden werden verwerkt tot een vulstof voor kussens, matrassen en voor de canapé van heel veel van onze grootmoeders. Uit de dennennaalden persten zij olie, waarvan zij vertelden dat die een geneeskrachtige werking had. Een middeltje tegen jicht en reumatiek. Ene heer Nieuwenhuizen kieperde zo’n flesje in zijn bad, dook vervolgens het water in en kwam genezen weer boven. Ondanks deze reclamespot werden de directeuren van kwakzalverij beschuldigd. Burgemeester Prins, die hoopte dat de fabriek het goed zou doen, probeerde de kwakzalverij te ontkennen, maar niets mocht baten. Drie jaar later was de fabriek failliet.
Een fabriek die het een aantal jaren prima heeft gedaan, was de hoedenfabriek van Hiensch. De fabriek, met een stoommachine van 1 pk, stond in Gelders Veenendaal, dat toen nog bij de gemeente Ede hoorde. In verschillende jaarverslagen van de burgemeester staat te lezen: “Hoedenfabriek in bloeiende toestand”. Prompt begon toen het verval. Na ruim twintig jaar werd ook deze fabriek opgeheven.
Ene heer Knuttel kocht in 1887 langs de latere Knuttelweg een perceel en bouwde daar een boter- en kaasfabriek. Ook met betrekking tot deze fabriek was de burgemeester te enthousiast; in 1895 schreef hij: “De fabriek werkt bij voortduring gunstig”. Zodra een burgemeester enthousiast wordt, moet je oppassen: in datzelfde jaar betaalde Knuttel aan zijn melkleveranciers nog maar 3 cent per liter vanwege moeilijkheden met de export naar Engeland. Een paar jaar later dreigde een faillissement en verkocht Knuttel zijn fabriekje.
In 1849 migreerde slager en koopman Nathan Levie naar Ede. Midden in het dorp startte hij een slagerij. Levie was niet zo maar een slager; hij was een slimme slager. Als geen ander zag hij de mogelijkheden van de spoorlijnen. In 1881 verplaatste hij zijn varkensslachterij naar het einde van de Stationsweg, vlakbij het station. Zijn slachterij profiteerde optimaal van de spoorverbinding. Dagelijks werden tientallen varkens uit ons hele land en uit België en Duitsland per trein aangevoerd. Regelrecht naar het slachthuis. Na een kleine ‘behandeling’ kwamen zij er als bacon weer uit. Richting Engeland. Er waren weken dat er duizend varkens werden geslacht. In 1898 ging ook dit bedrijf op de fles. Het hele complex van Levi werd het volgende jaar verkocht aan de machinefabriek van Henneman. Deze ‘ijzerfabriek’ produceerde koffiebranders voor de Franse markt en heeft het wat langer volgehouden. Eigenlijk was dit de eerste industrie van enige betekenis.
B&W waren doorgaans enthousiast over deze ontwikkeling. In verschillende jaarverslagen rapporteerden zij aan Gedeputeerde Staten van Gelderland dat de bedrijven in bloeiende welstand verkeerden. B&W waren te enthousiast. Na korte tijd was het ene na het andere bedrijf verdwenen.
Toch betekenden deze eerste kleine fabrieken het begin van het einde van Ede als zuiver agrarische gemeenschap.
5.2. Migranten.
Omstreeks 1850 was Ede een dorp met een sterke religieuze en culturele eenheid. Ook dat ging veranderen. Midden negentiende eeuw kwamen de eerste migranten naar Ede. Dat waren meest welgestelde pensionado’s uit het westen en oud-kolonialen uit Nederlands West- en Oost-Indië, die vanwege de mooie Veluwse natuur hier kwamen rentenieren of die in de gezonde boslucht genezing zochten voor jicht of reumatiek. Zij bouwden de eerste villa’s aan de Grindweg, de Amsterdamse- en de Arnhemseweg. Zij brachten, behalve hun kapitaal, ook andere godsdienstige en maatschappelijke opvattingen mee. De autochtone bevolking zat echter niet op onbekende nieuwigheden te wachten. Alles wat van buiten kwam, werd als bedreigend ervaren voor de bestaande orthodox-protestantse geloofswaarheden en voor de mores en manieren in hun dorp. Dat leidde tot enkele fricties.
Toen de familie Knuttel het Leger des Heils uitnodigde voor een bijeenkomst in hun koetshuis bij villa De Stompekamp, werden vanaf de kansel van de Oude Kerk de gelovigen gewaarschuwd voor het ‘Leger des Onheils’. Dat was niet tegen dovenmansoren gezegd. Er verzamelde zich een menigte “om het wespennest in het koetshuis uit te roken”. De straatlantaarns sneuvelden als eersten. Het werd pikdonker. Het gietijzeren hek werd omvergetrokken. Stenen vlogen door de lucht. Vrouwen voorzagen de jongens van ‘munitie’ door in hun schorten stenen aan te dragen. De bezoekers maakten dat ze wegkwamen. De veldwachter schoot in de lucht, viel en brak zijn been. Burgemeester Van Borssele kwam te paard en zag uiteindelijk kans de menigte te verspreiden.
Maar het kon nog erger. In 1887 besloot een deel van de leden van de Nederlands Hervormde gemeente de kerk te verlaten. Zij kwamen bijeen in het ‘koetshuiskerkje’ van de heer Cavaljé aan de Molenstraat. Het leidde tot een ‘oorlog’ tussen hervormden en gereformeerden.
Toen het jaar 1900 aanbrak was de economische, godsdienstige en culturele eenheid van het oude Ede verdwenen.
Carel Verhoef, 2019
Geen opmerkingen:
Een reactie posten