Geen andere Veluwse gemeente was in de negentiende eeuw zo overwegend orthodox-protestant als Ede. In 1878 was bijna 98% van de Edenaren Nederlands Hervormd. Daarnaast was 1% rooms-katholiek, 1% had een ander geloof. Eén man bekende niet-gelovig te zijn. Dat was vroeger heel anders.
Midden zestiende eeuw, toen in de Nederlanden de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje begon, was vrijwel de hele Veluwse bevolking rooms-katholiek. Dat veranderde heel snel, toen Jan de Oude van Nassau, de oudste broer van Willem van Oranje, in 1578 stadhouder van het hertogdom Gelre werd. Hij heeft toen de inwoners het orthodox-protestantse geloof met harde hand opgelegd. De overgang naar het orthodox-protestantisme was niets minder dan een dwangbekering.
Dat betekende niet, dat de gelovigen ook de ingetogen, calvinistische levensstijl hebben overgenomen. “De Veluwenaar was meer een feestvierder dan een kerkganger”; hij hield van kermissen, markten en andere volksvermaken en liefst op zondag. Dat botste nogal eens, wanneer een gemeente op instigatie van een protestants kerkgenootschap, bepaalde festiviteiten verbood. Dat pikte men niet. Fikse relletjes waren dan het gevolg.
Zoals in Ede. Mr. W.F.H. Baron van Wassenaer van Catwijck was in 1851 nog maar net gemeenteraadslid toen hij voorstelde de kermissen te verbieden. Een kermis was een volksvermaak met koekenbakkers, kunstenmakers, kiezentrekkers, waar gedobbeld werd en waar veel, heel veel bier werd gedronken. De kerkenraden van Bennekom, Ede en Otterlo ergerden zich al jarenlang aan dit goddeloze gedoe en stuurden ogenblikkelijk brieven met adhesiebetuigingen naar de raad. De raad heeft toen een commissie ingesteld. Die concludeerde dat kermissen volstrekt nutteloos waren en drankmisbruik, zedeloos gedrag en nodeloze geldverspilling veroorzaakten. Ingaande 1 januari 1853 werden kermissen in de gemeente Ede verboden.
De tragische achtergrond van deze uitspattingen lag in het feit dat er voor de toenmalige jeugd geen enkel vertier was en dat ‘de werkende klasse’ in de kermistijd probeerde met behulp van alcohol en ‘feesten’ de ellende van het zware dagelijkse leven even te vergeten.
Maar… er bleef nog één soort kermis over: de ‘domineeskermis’. Van zowel de intrede- als de afscheidspreek van een predikant, werd een feestelijke gebeurtenis gemaakt. Een eeuwenoud gebruik. Het hele dorp werd versierd. In de herberg was muziek en er werden kraampjes geplaatst waar van alles werd verkocht, N.B. op zondag!
Predikanten uit de omgeving en de mannelijke leden van de plaatselijke kerkelijke gemeente werden daarvoor uitgenodigd. Na afloop werd hen in de pastorie een maaltijd van erwten met vlees, rijstebrij met suiker, brood met kaas en natuurlijk wijn en bier aangeboden. Voor het gewone ‘volk’ waren er enkele vaten bier.
Als vliegen op de stroop kwamen uit naburige dorpen hele horden ongenode gasten naar de kerkelijke plechtigheid, die al gauw niets vrooms meer had. Meestal eindigde het festijn in een stevige knokpartij. De burgemeester riep dan de hulp in van de rijksveldwacht of van de marechaussee.
Het zal niemand verbazen dat ook dit soort kermis werd afgeschaft.
En toch….. was er nog één mogelijkheid om even uit de band te springen. Dat was het “Nieuwjaar wensen”.
Volgens een oeroud gebruik trokken jongelui op nieuwjaarsdag langs de huizen om de bewoners een “Gelukkig Nieuwjaar” te wensen. Een goede gedachte, want je kunt je dorpsgenoten ook heel wat anders toewensen.
Helaas liep ook dit af en toe stevig uit de hand. Nadat er enkele jaren sprake was geweest van dronkenschap en relletjes, vaardigde de Edese gemeenteraad in 1853 een verbod uit “op nieuwjaar te wenschen langs de deuren”.
Toch wilde de raad nog een positief gebaar maken. Hij stelde voor een huis-aan-huiscollecte te organiseren en voor de opbrengst brood voor de armen te kopen. In de raadsvergadering werd het verbod op Nieuwjaarwensen met algemene stemmen aangenomen; de collecte met
9-3 weggestemd.
Geen “Nieuwjaarwensen langs de deuren” en ook geen extra brood voor de armen.
Carel Verhoef 28 december 2019
Carel Verhoef tussen de beide presentatoren
Geen opmerkingen:
Een reactie posten